O mito de Lupa

Captura de pantalla 2017-12-11 a las 19.16.49

NA PROCURA DO MITO DE LUPA
A historia da Raíña Lupa está contida no Codex Calixtino, pero xunto a este relato culto existe en Galicia toda unha tradición oral que contén outra historia paralela ao chamado relato culto, e que sitúan á Raíña Lupa en diferentes lugares do país. Xuntamos ambas as fontes, a bibliográfica e a oral, para construír un relato coral que nos permita seguir as pegadas do mito de Lupa polas catros provincias galegas e dar conta do seu relato dende o seu primeiro encontro con Santiago apóstolo ata a súa morte e posible descendencia.

Captura de pantalla 2017-12-11 a las 19.19.33

A TRASLATIO DO APÓSTOLO SANTIAGO
Os Feitos dos Apóstolos e a Epístola de San León Papa contan que despois da decapitación de Santiago O Maior por orde de Herodes Agripa, os verdugos botaron o seu corpo e a cabeza nas aforas de Xerusalén, para que o devorasen as feras. Os seus discípulos, Teodoro e Atanasio recollérono e lévano cara á ribeira do mar de Haifa onde, a bordo dunha milagreira barca de pedra, parten cara a Galicia co corpo do apóstolo. Deste xeito chega á nosa terra e, entrando pola ría ría de Arousa e subindo polo río Ulla, arriban a Iria Flavia.

Camerino

Táboa do século XV que representa a translatio (Museo Diocesano de Camerino, Italia)

 

CURIOSIDADE: SANTIAGUIÑO DO MONTE
En Santiaguiño do Monte, antes chamado monte de San Gregorio, conta a tradición que foi o primeiro lugar onde Santiago predicou en terras galegas. Hoxe en día, sobre o conxunto de penedos que existen no lugar eríxese un cruceiro coa imaxe do apóstolo. Fronte a el temos unha pequena capela, a coñecida como casa do ermitán e unha fonte que nace baixo o templo. Posiblemente esteamos ante a cristianización dun antigo lugar de culto.

DSC_1043

 

O ENCONTRO COA RAÍÑA LUPA
Conta a lenda que cando os discípulos do Apóstolo Santiago chegaron a Iria Flavia (Padrón) cos seus restos, achegáronse ao castelo da soberana desta terras -a raíña Lupa- para pedirlle axuda para trasladar o corpo do apóstolo e darlle sepultura. Algunhas tradicións sitúan o seu castelo no castro Lupario, outras no monte Lobeira sobre o castro de Alobriga, en Vilagarcía e non faltan as lendas que o sitúan no castro de Mallou, en Carnota. Nese primeiro encontro cos discípulos do apóstolo, Lupa díxolles que tiñan que solicitar a autorización ao rei de Duio, quen gobernaba en terras de Fisterra, e alí se dirixiron os discípulos de Santiago.

10231000

Representación do sartego de Santiago conducido ante a raíña Lupa na igrexa de San Jaime, Castellón.

 

A DESTRUCIÓN DO REINO DE DUIO
O rei de Duio, desconfiado, ordenou prendelos e encerralos nunha cela da que foron liberados milagrosamente por un anxo. En castigo por ter apresado a Atanasio e Teodoro, Deus asolaga á cidade de Duio, cuxas ruínas, segundo a tradición, sitúanse baixo os areais e as augas da praia de Lagosteira, en Fisterra. Contan as lendas locais que na noite de San Xoán aínda se poden escoitar baixo os areais e as ondas da praia de Lagosteira os xemidos da cidade asolagada de Duio.

TSUNAMI_acoplado

Recreación artística do asolagamento da cidade de Duio (Fuco Prado)

Conta o Codex Calixtino que, ao decatarse da milagrosa fuga, os soldados do rei de Duio perseguen aos discípulos e, cando xa estaban a piques de collelos, a ponte Nicraria sobre o río Tambre (no concello de Rois) afúndese co exército.

PONTE_CAIDA_acoplado

Recreación artística do afundimento da ponte Nicraria (Fuco Prado)

 

CURIOSIDADE
No alto do monte San Guillerme, no propio cabo de Fisterra, atopamos as ruínas dunha antiga ermida. A ermida de San Guillerme asóciase a antigos ritos de fertilidade. Segundo deixou recollido o ilustre Padre Sarmiento alí se atopaba a cama do santo, sartego milagreiro capaz de dar a fertilidade ás parellas estériles que xacían sobre el. Esta ermida, asociada dende antigo ao culto xacobeo e ao final do camiño, foi, segundo algunhas lendas, construída polo mesmísimo Santiago.

Captura de pantalla 2017-12-15 a las 12.30.40

 

OS MILAGRES DO PICO SACRO
Os discípulos de Santiago volven xunto a raíña Lupa en demanda de axuda. Lupa mándaos a un lugar libre de dominio, o Monte Libredón, e dálles uns bois e un carro para transportar o corpo do Apóstolo, mais, cando chegaron ao Monte Illicino (o Pico Sacro), os bois transformáronse en touros bravos. Os discípulos de Santiago, vendo que ían perecer atacados polos touros, fixeron o sinal da cruz e, de súpeto, os touros amansaron. É no Monte Ilicino, onde tamén se teñen que enfrontar e vencer coa axuda da cruz a un temible dragón que habita nas covas desta montaña de Boqueixón.

Captura de pantalla 2017-12-11 a las 19.34.59

CURIOSIDADE
Na Fonte de Lupa en San Pedro de Vilanova de Vedra, existe un epígrafe que narra os feitos da lenda da raíña Lupa. Tras a capela do Santiaguiño e ao pé do camiño de Santiago (Vía da Prata), érguese unha fonte construída en 1670. A ambos os lados mostra dúas figuras procedentes do coro pétreo do Mestre Mateo, desmontado en 1603-1604. A inscrición da fonte da capela do Santiaguiño recolle a lenda da raíña Lupa e o traslado do corpo do Apóstolo no carro cos bois que amansaron milagrosamente no Pico Sacro.

Captura de pantalla 2017-12-11 a las 19.36.27

 

A CONVERSIÓN DE LUPA
Segundo algunhas tradicións, a raíña Lupa converteuse ao cristianismo ao ser coñecedora do milagre da destrución da ponte e da fuxida dos discípulos de Santiago.
Outras tradicións, como a recollida en Padrón, din que foi o propio Santiago o que a bautizou cando estivo en Galicia predicando. Así se pode ver nos relevos da Fonte de Santiago, nos relevos que dan entrada á capeliña de Santiaguiño do Monte (a carón das pedras nas que contan predicou o Apóstolo) ou nos cadros da igrexa de Santiago, en Padrón.

Captura de pantalla 2017-12-15 a las 12.33.14
Outra versión da lenda conta que cando a raíña Lupa soubo do milagre acontecido a pés do Pico Sacro, cando Atanasio e Teodoro foron quen de amansar os touros bravos e vencer ao dragón da montaña, decidiu abrazar a fe cristiá, mandou destruír os ídolos e santuarios pagáns e, para conmemorar o prodixio, mandou construír o castelo de Torés, no concello de As Nogais (Lugo), cuxo nome foi posto en homenaxe aos touros que transportaban o corpo do Apóstolo.

Captura de pantalla 2017-12-15 a las 12.34.17
Independentemente das diferentes versións, o feito narado é que tras os milagres do Pico Sacro e da fuxida de Duio, a Raíña Lupa non puido máis que renderse á evidencia da intervención divina e ao poder da fe dos discípulos Atanasio e Teodoro. Conta o Códice Calixtino que Lupa mandou destruír os antigos templos e ídolos pagáns e que se converteu ao cristianismo. Feito isto, cedeu os terreos para a construción da tumba do apóstolo.

A MORTE DA RAÍÑA LUPA
A partir de aquí, desaparecen as referencias a Lupa no Codex Calixtino. Os textos non volverán falar dela pero a tradición oral ten a súa propia versión dos feitos e esta lévanos ao concello ourensán de Os Brancos.

Captura de pantalla 2017-12-11 a las 17.19.07
O Penedo da Raíña Loba atópase na parroquia de Covas, no concello de Os Brancos (Ourense). Sobre estes outeiros graníticos, erixiuse nos séculos XIII-XIV un castelo rochedo. Segundo a tradición, sería neste antigo castelo situado no alto do Penedo da Raíña Loba onde habitaría Lupa. Unha raíña que, consonte ás lendas do lugar, era unha muller cruel, mala e desalmada, que tiña aterrorizados a todos os veciños da contorna. Contan que a raíña Loba, como se lle coñece por este lares, obrigaba aos seus súbditos a levarlle todos os días un xato, unha ovella e un porco. Quen se negaba a entregarlle o tributo era asasinado, e a súa casa e colleitas queimadas.

REVOLTA_acoplado

Recreación artística da revolta de Pexeirós (Fuco Prado)

Un bo día, fartos de tanta inxustiza e sufrimento, xuntáronse todos os veciños de Pexeirós e acordaron levantarse en armas contra a tiranía da Raíña Loba. Unha noite asaltaron o castelo, matando aos seus moradores que estaban a durmir e acabaron coa raíña. Non se sabe moi ben como morreu Lupa (ou Loba), uns din que foi asasinada polos veciños enfurecidos, outros contan que, ao verse acurralada, suicidouse lanzándose dende o alto da torre. Fose como fose, na tradición oral quedou unha copla que fala do sucedido:

Fidalgos de Pexeirós
matastes á Raíña Loba
Fidalgos quedastes vós.

SUICIDIO_acoplado

Recreación artística do suicidio da raíña Lupa (Fuco Prado)

 

A TUMBA DA RAÍÑA LUPA
Morta a raíña Lupa, a tradición oral levaríanos de novo a Carnota, onde as lendas sitúan a súa tumba nos cumios do sagrado monte Pindo. Mais, incluso neste tema o misterio segue rodeando á figura da mítica raíña. Segundo unha das lendas, o corpo de Lupa estaría soterrado a carón da muralla aos pés da Moa do Pindo, xusto no lugar coñecido como Campo da Raíña Lupa. Outra lenda di que realmente a súa tumba se atopa baixo a soleira da entrada do castelo de san Xurxo, lugar coñecido como O Pedrullo. Incluso unha terceira lenda sitúa a súa tumba nun lugar impreciso do río Caldelas.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

 

OS FILLOS DE LUPA
A tradición oral atribúelle a Lupa descendencia. No concello de Lobeira (Ourense) cóntase que o lugar de Parada do Monte debe o seu nome a que por alí pasou un día a Raíña Loba (Lupa) camiño da Limia. Contan que, chegado ao lugar, a raíña Loba sentiuse indisposta e a comitiva tivo que deterse no medio daquel monte, que dende entón se chama Parada do Monte. Os acompañantes da Raíña Loba montaron o campamento no lugar que se chama Cobiñas e alí, en Parada, a soberana daría a luz. Dise que cando marchou do lugar, para deixar memoria do acontecemento, fundou perto de alí o lugar que que hoxe coñecemos como Lobeira.
Respecto a que foi desa suposta descendencia da Raíña Lupa, as pegadas do mito lévannos neste punto ao Pazo de Oca, na Estrada. Os investigadores relacionan a figura do misterioso Cabaleiro da Sierpe, a estatua principal que ornamenta o estanque do Pazo de Oca, coa linaxe mítica dos Neira, familia que a partir do século XVI transformaría a vella fortaleza de Oca no pazo que é hoxe. Segundo a orixe mítica da familia, os Neira descenderían de Darío, gran cazador e fillo da propia raíña Lupa. Xa que logo, poderíamos dicir que foron os descendentes de Lupa os responsables de construír o “Versalles galego”, como se lle alcuma ao pazo de Oca.

IMG_20171027_113945

CURIOSIDADE: O SARTEGO DE SAN TROCADO
Perto de Lobeira atópase o concello de Bande, que ten unha interesante conexión coa nosa historia pois, segundo a tradición, na igrexa de santa Comba de Bande gárdase o sartego que pertenceu a san Trocado, un dos discípulos de Santiago en terras galegas. Actualmente, os seus restos están no mosteiro de San Salvador de Celanova, a onde foron levados en 1601. Ata entón estiveron na igrexa de Santa Comba de Bande, onde aínda se conserva o seu sartego, feito nunha soa peza de mármore e ao que a xente lle atribúe propiedades curativas para doenzas de ouvidos e vista cando os pos do sartego son disolutos e administrados en auga.

1200px-Sartegotrocado

O sartego de San Trocado na igrexa de Santa Comba de Bande (fonte: wikipedia)

 

CONCLUSIÓN
O relato da Raíña Lupa, como ben puidemos comprobar, agocha infinidade de variantes e historias transversais que estenden a tradición deste mito por toda Galicia e non só na contorna de Iria Flavia ou Santiago. Montañas, covas, praias, fontes, templos, castros e moitos outras xeografías galegas aparecen vencelladas aos relatos de Lupa convertendo o noso país nunha auténtica xeografía mítica sobre a que se teceron ao longo dos milenios lendas, relatos e historias que conforman parte fundamental da nosa cultura como pobo. Precisamente ese é o valor da historia da raíña Lupa, que é unha mostra máis da riqueza do noso patrimonio inmaterial, máis aló do que haxa ou non de certo no seu relato. Velaí, unha vez máis, a potencia da cultura galega e da súa historia e patrimonio.

1610_mapa translatio_mauro Castellá Ferrer_historia del apóstol Santiago

Advertisements